Førnutid w duńskim – jak tworzyć czas przeszły złożony? Zasady i przykłady

Jeg spiste morgenmad klokken otte. – Zjadłam śniadanie o ósmej.

Jeg har spist morgenmad. – Zjadłam już śniadanie.

Oba zdania mówią o przeszłości, ale w języku duńskim używamy w nich dwóch różnych czasów.

Pierwsze zdanie jest w czasie datid, czyli czasie przeszłym prostym.

Drugie wykorzystuje førnutid, czyli czas przeszły złożony, nazywany również perfektum.

Jeśli uczysz się duńskiego, prędzej czy później spotkasz konstrukcje takie jak:

Jeg har været i Danmark. – Byłam w Danii.

Hun har købt en ny bil. – Ona kupiła nowy samochód.

Vi har boet her i fem år. – Mieszkamy tutaj od pięciu lat.

Na pierwszy rzut oka mogą wydawać się nieco trudniejsze, ponieważ składają się z dwóch czasowników. Kiedy jednak poznasz podstawowy schemat, budowanie takich zdań stanie się dużo prostsze.

W tym artykule pokażę Ci, jak tworzyć førnutid po duńsku, kiedy używać har i er, jak odmieniać czasowniki oraz czym førnutid różni się od datid.

Co to jest førnutid w języku duńskim?

Førnutid to duński czas przeszły złożony, który opisuje wydarzenia z przeszłości mające związek z teraźniejszością.

Możemy używać go między innymi wtedy, gdy:

• mówimy o doświadczeniach życiowych,
• informujemy, że coś już się wydarzyło,
• opisujemy rezultat wcześniejszej czynności,
• mówimy o sytuacji, która rozpoczęła się w przeszłości i nadal trwa.

W języku angielskim podobną funkcję pełni czas present perfect.

Na przykład:

Jeg har læst bogen.
Przeczytałam tę książkę.

Hun har mistet sine nøgler.
Ona zgubiła swoje klucze.

Vi har arbejdet her i tre år.
Pracujemy tutaj od trzech lat.

W języku polskim pierwsze dwa zdania tłumaczymy za pomocą czasu przeszłego, natomiast trzecie – czasu teraźniejszego.

To właśnie dlatego duńskiego førnutid nie zawsze da się przełożyć na polski jeden do jednego.

Jak tworzyć førnutid po duńsku?

Najważniejszy schemat wygląda następująco:

har + kort tillægsform

Czyli:

czasownik posiłkowy har + imiesłów czasu przeszłego

W duńskiej gramatyce imiesłów ten nazywa się kort tillægsform albo perfektum participium.

Przykłady:

Jeg har arbejdet.
Pracowałam / Pracowałem.

Du har spist.
Zjadłaś / Zjadłeś.

Hun har læst.
Ona przeczytała.

Vi har købt en bil.
Kupiliśmy samochód.

Warto zauważyć, że czasownik posiłkowy har ma taką samą formę przy wszystkich osobach.

Osoba	Førnutid	Znaczenie
jeg	jeg har spist	zjadłam / zjadłem
du	du har spist	zjadłaś / zjadłeś
han	han har spist	on zjadł
hun	hun har spist	ona zjadła
vi	vi har spist	zjedliśmy
I	I har spist	zjedliście
de	de har spist	oni zjedli

Nie musisz więc zapamiętywać osobnej formy czasownika dla każdej osoby.

Musisz natomiast wiedzieć, jak utworzyć kort tillægsform.

Jak tworzyć kort tillægsform w języku duńskim?

Duńskie czasowniki regularne tworzą imiesłów czasu przeszłego według kilku charakterystycznych wzorców.

Bardzo często spotkasz końcówki:

-et

oraz

-t

Niektóre czasowniki mają jednak nieregularne formy, które trzeba zapamiętać.

Czasowniki regularne z końcówką -ET

Wiele czasowników, które w czasie datid otrzymują końcówkę -ede, tworzy imiesłów z końcówką -et.

Na przykład:

Bezokolicznik	Datid	Kort tillægsform	Znaczenie
at arbejde	arbejdede	arbejdet	pracować
at snakke	snakkede	snakket	rozmawiać
at spille	spillede	spillet	grać
at lave	lavede	lavet	robić, przygotowywać
at åbne	åbnede	åbnet	otwierać
at lukke	lukkede	lukket	zamykać
at cykle	cyklede	cyklet	jeździć na rowerze
at bo	boede	boet	mieszkać

Zobacz, jak wyglądają całe zdania:

Jeg har arbejdet hele dagen.
Pracowałam cały dzień.

Vi har snakket om problemet.
Rozmawialiśmy o problemie.

Hun har lavet aftensmad.
Ona przygotowała kolację.

Jeg har boet i Danmark i to år.
Mieszkam w Danii od dwóch lat.

Han har åbnet vinduet.
On otworzył okno.

Warto od początku uczyć się czasowników w trzech formach:

at arbejde – arbejdede – arbejdet

at bo – boede – boet

at lave – lavede – lavet

Dzięki temu łatwiej rozróżnisz czas datid od førnutid.

Czasowniki regularne z końcówką -T

Druga grupa regularnych czasowników tworzy imiesłów z końcówką -t.

Wiele z nich ma w czasie datid końcówkę -te.

Bezokolicznik	Datid	Kort tillægsform	Znaczenie
at købe	købte	købt	kupować
at læse	læste	læst	czytać
at spise	spiste	spist	jeść
at rejse	rejste	rejst	podróżować
at høre	hørte	hørt	słyszeć
at tænke	tænkte	tænkt	myśleć
at lære	lærte	lært	uczyć się
at besøge	besøgte	besøgt	odwiedzać

Przykłady:

Jeg har købt en ny telefon.
Kupiłam nowy telefon.

Hun har læst tre bøger.
Ona przeczytała trzy książki.

Vi har spist på en restaurant.
Jedliśmy w restauracji.

Jeg har hørt den sang før.
Słyszałam już wcześniej tę piosenkę.

Han har lært dansk.
On nauczył się duńskiego.

Zwróć uwagę na różnicę:

Jeg købte en telefon. – Kupiłam telefon.

Jeg har købt en telefon. – Kupiłam telefon.

W języku polskim oba zdania mogą brzmieć identycznie, ale w duńskim wybór czasu zależy od kontekstu i tego, czy skupiamy się na przeszłym wydarzeniu, czy na jego związku z teraźniejszością.

Nieregularne czasowniki w førnutid

Nie wszystkie czasowniki tworzą kort tillægsform za pomocą regularnych końcówek.

Wiele najczęściej używanych duńskich czasowników ma nieregularne formy.

Oto zestawienie, które warto zapamiętać:

Bezokolicznik	Datid	Kort tillægsform	Znaczenie
at være	var	været	być
at have	havde	haft	mieć
at gå	gik	gået	iść
at komme	kom	kommet	przychodzić, przyjeżdżać
at se	så	set	widzieć
at få	fik	fået	otrzymywać
at tage	tog	taget	brać
at give	gav	givet	dawać
at skrive	skrev	skrevet	pisać
at drikke	drak	drukket	pić
at finde	fandt	fundet	znajdować
at blive	blev	blevet	stawać się, zostać
at sige	sagde	sagt	mówić, powiedzieć
at gøre	gjorde	gjort	robić
at vide	vidste	vidst	wiedzieć

Niektóre formy są do siebie podobne:

at skrive – skrev – skrevet

at drikke – drak – drukket

at finde – fandt – fundet

Inne trzeba po prostu zapamiętać:

at se – så – set

at få – fik – fået

at gøre – gjorde – gjort

Przykłady zdań z czasownikami nieregularnymi

Jeg har været i Sverige mange gange.
Byłam w Szwecji wiele razy.

Hun har skrevet en e-mail.
Ona napisała e-mail.

Vi har drukket kaffe.
Wypiliśmy kawę.

Jeg har set den film før.
Widziałam już wcześniej ten film.

Han har mistet sin telefon, men han har fundet den igen.
On zgubił telefon, ale znowu go znalazł.

Vi har fået en ny nabo.
Mamy nowego sąsiada.

Jeg har gjort rent i dag.
Posprzątałam dzisiaj.

Zwróć uwagę na bardzo przydatne wyrażenie:

at gøre rent – sprzątać.

W czasie førnutid:

Jeg har gjort rent.
Posprzątałam.

Har czy er? Czasowniki posiłkowe w førnutid

Większość zdań w czasie førnutid tworzymy za pomocą har.

Istnieją jednak również konstrukcje, w których używamy er.

Dotyczy to przede wszystkim niektórych czasowników ruchu i zmiany stanu, gdy mówimy o osiągniętym rezultacie lub przejściu do nowej sytuacji.

Porównaj:

Jeg har arbejdet hele dagen.
Pracowałam cały dzień.

Hun er kommet hjem.
Ona wróciła do domu.

Han er gået.
On wyszedł.

De er blevet gift.
Oni wzięli ślub.

W drugim, trzecim i czwartym przykładzie używamy er, ponieważ opisujemy osiągnięty stan lub rezultat zmiany.

Przykłady z czasownikiem er

Hun er kommet hjem fra arbejde.
Ona wróciła z pracy do domu.

Han er gået i seng.
On poszedł spać.

Vi er flyttet til Aarhus.
Przeprowadziliśmy się do Aarhus.

De er blevet forældre.
Oni zostali rodzicami.

Min ven er rejst til Norge.
Mój przyjaciel wyjechał do Norwegii.

Nie oznacza to jednak, że każdy czasownik związany z ruchem zawsze wymaga er.

Na przykład:

Jeg har gået ti kilometer i dag.
Przeszłam dzisiaj dziesięć kilometrów.

Hun har rejst meget.
Ona dużo podróżowała.

W tych zdaniach skupiamy się na samej czynności, a nie na osiągniętym stanie po zmianie miejsca.

Dlatego przy niektórych czasownikach wybór między har i er zależy od znaczenia całego zdania.

Kiedy używamy førnutid po duńsku?

Czas førnutid ma kilka bardzo ważnych zastosowań.

1. Kiedy mówimy o doświadczeniach życiowych

Używamy førnutid, gdy opowiadamy o tym, co wydarzyło się kiedyś w naszym życiu, ale nie wskazujemy konkretnego momentu.

Jeg har været i Danmark.
Byłam w Danii.

Hun har prøvet at spise smørrebrød.
Ona próbowała jeść smørrebrød.

Vi har besøgt København flere gange.
Odwiedziliśmy Kopenhagę kilka razy.

Har du nogensinde været i Norge?
Czy kiedykolwiek byłeś w Norwegii?

Bardzo przydatne jest tutaj słowo:

nogensinde – kiedykolwiek.

Na przykład:

Har du nogensinde prøvet at lære dansk?
Czy kiedykolwiek próbowałeś uczyć się duńskiego?

2. Kiedy mówimy o rezultacie wcześniejszej czynności

Førnutid pojawia się również wtedy, gdy coś wydarzyło się wcześniej, ale jego rezultat jest ważny teraz.

Jeg har mistet mine nøgler.
Zgubiłam klucze.

Hun har købt en ny bil.
Ona kupiła nowy samochód.

Vi har lavet aftensmad.
Przygotowaliśmy kolację.

Han har glemt sin telefon.
On zapomniał telefonu.

W tych zdaniach nie chodzi przede wszystkim o to, kiedy wydarzyła się czynność, ale o jej aktualne znaczenie.

3. Kiedy sytuacja rozpoczęła się w przeszłości i nadal trwa

To jedno z najważniejszych zastosowań førnutid.

Porównaj:

Jeg boede i Danmark i tre år.
Mieszkałam w Danii przez trzy lata.

Jeg har boet i Danmark i tre år.
Mieszkam w Danii od trzech lat.

Pierwsze zdanie wskazuje na zakończony okres mieszkania w Danii.

Drugie oznacza, że zaczęłam mieszkać w Danii trzy lata temu i nadal tam mieszkam.

Kolejne przykłady:

Jeg har arbejdet her i fem år.
Pracuję tutaj od pięciu lat.

Vi har kendt hinanden i lang tid.
Znamy się od dawna.

Hun har lært dansk i seks måneder.
Ona uczy się duńskiego od sześciu miesięcy.

Warto zapamiętać konstrukcję:

har + kort tillægsform + i + okres czasu

Na przykład:

Jeg har boet her i to år.
Mieszkam tutaj od dwóch lat.

4. Kiedy coś wydarzyło się niedawno

Czas førnutid często pojawia się z wyrazami lige, allerede i endnu.

Jeg er lige kommet hjem.
Właśnie wróciłam do domu.

Hun har allerede spist.
Ona już zjadła.

Vi har ikke set filmen endnu.
Jeszcze nie widzieliśmy tego filmu.

Har du allerede lavet lektier?
Czy już odrobiłeś lekcje?

Określenia czasu często używane z førnutid

Niektóre wyrażenia bardzo często pojawiają się w zdaniach w czasie førnutid.

Duński	Polski
allerede	już
endnu	jeszcze
lige	właśnie, dopiero co
nogensinde	kiedykolwiek
aldrig	nigdy
før	wcześniej, przedtem
flere gange	kilka razy
indtil nu	do tej pory
i lang tid	od dawna, przez długi czas
siden	od, odkąd

Przykłady:

Jeg har allerede spist.
Już zjadłam.

Har du nogensinde været i København?
Czy kiedykolwiek byłeś w Kopenhadze?

Jeg har aldrig prøvet det før.
Nigdy wcześniej tego nie próbowałam.

Vi har kendt hinanden i lang tid.
Znamy się od dawna.

Hun har arbejdet her siden januar.
Ona pracuje tutaj od stycznia.

Pamiętaj jednak, że same określenia czasu nie zawsze automatycznie narzucają użycie førnutid. O wyborze czasu decyduje znaczenie całego zdania.

Jak tworzyć przeczenia w førnutid?

W duńskim przeczenie ikke oznacza „nie”.

W typowym zdaniu głównym w czasie førnutid stawiamy je po czasowniku posiłkowym har lub er, a przed imiesłowem.

Schemat wygląda następująco:

Podmiot + har/er + ikke + kort tillægsform

Na przykład:

Jeg har ikke spist.
Nie jadłam / Nie zjadłam.

Hun har ikke læst bogen.
Ona nie przeczytała książki.

Vi har ikke været i Danmark.
Nie byliśmy w Danii.

Han er ikke kommet hjem endnu.
On jeszcze nie wrócił do domu.

Porównaj:

Jeg har købt en bil.
Kupiłam samochód.

Jeg har ikke købt en bil.
Nie kupiłam samochodu.

Zwróć uwagę na miejsce przeczenia.

Niepoprawnie:

Jeg ikke har købt en bil.

Poprawnie:

Jeg har ikke købt en bil.

W zdaniach podrzędnych szyk może wyglądać inaczej, dlatego powyższa zasada dotyczy przede wszystkim zdań głównych.

Jak tworzyć pytania w førnutid?

W pytaniach, na które można odpowiedzieć „tak” lub „nie”, czasownik posiłkowy stoi przed podmiotem.

Schemat:

Har/Er + podmiot + kort tillægsform + reszta zdania?

Przykłady:

Har du spist?
Czy jadłeś / Czy zjadłeś?

Har hun læst bogen?
Czy ona przeczytała książkę?

Har I været i Danmark?
Czy byliście w Danii?

Er han kommet hjem?
Czy on wrócił do domu?

Pytania z wyrazami pytającymi

Jeśli pytanie rozpoczyna się od słowa pytającego, najczęściej stosujemy schemat:

Wyraz pytający + har/er + podmiot + kort tillægsform + reszta zdania?

Na przykład:

Hvad har du lavet i dag?
Co dzisiaj robiłeś?

Hvor har du været?
Gdzie byłeś?

Hvor længe har du boet i Danmark?
Jak długo mieszkasz w Danii?

Hvorfor er hun gået?
Dlaczego ona wyszła?

Hvem har du snakket med?
Z kim rozmawiałeś?

To pytania, które bardzo często przydają się w codziennych rozmowach.

Førnutid a datid – jaka jest różnica?

To jedno z najczęstszych pytań osób uczących się języka duńskiego.

Oba czasy odnoszą się do przeszłości, ale nie zawsze możemy używać ich zamiennie.

Datid koncentruje się na wydarzeniu lub sytuacji w przeszłości.

Førnutid łączy przeszłość z teraźniejszością – na przykład przez rezultat, doświadczenie albo sytuację, która nadal trwa.

Datid	Førnutid
Jeg spiste morgenmad klokken otte.	Jeg har spist morgenmad.
Zjadłam śniadanie o ósmej.	Zjadłam już śniadanie.
Jeg boede i Danmark i tre år.	Jeg har boet i Danmark i tre år.
Mieszkałam w Danii przez trzy lata.	Mieszkam w Danii od trzech lat.
Jeg så filmen i går.	Jeg har set filmen.
Obejrzałam film wczoraj.	Widziałam ten film.
Hun købte en bil sidste år.	Hun har købt en bil.
Ona kupiła samochód w zeszłym roku.	Ona kupiła samochód.

Czy można używać førnutid z i går?

W standardowym duńskim, kiedy mówimy o wydarzeniu zakończonym w konkretnym momencie przeszłości, używamy zwykle datid.

Poprawnie:

Jeg købte en bog i går.
Kupiłam wczoraj książkę.

Niepoprawnie w tym znaczeniu:

Jeg har købt en bog i går.

Podobnie:

Vi var i Sverige sidste år.
Byliśmy w Szwecji w zeszłym roku.

Nie:

Vi har været i Sverige sidste år.

Określenia takie jak i går, sidste år czy for to dage siden zazwyczaj wskazują na zamknięty moment przeszłości, dlatego naturalnie łączą się z datid.

A co z określeniem i dag?

I dag oznacza „dzisiaj”, czyli okres, który jeszcze trwa.

Dlatego w zależności od znaczenia możemy używać zarówno datid, jak i førnutid.

Jeg spiste morgenmad klokken otte i dag.
Zjadłam dzisiaj śniadanie o ósmej.

Jeg har spist morgenmad i dag.
Zjadłam już dzisiaj śniadanie.

Oba zdania są poprawne, ale nieco inaczej przedstawiają wydarzenie.

Najczęstsze błędy w czasie førnutid

Błąd 1: Używanie formy datid zamiast kort tillægsform

Niepoprawnie:

Jeg har spiste.

Poprawnie:

Jeg har spist.
Zjadłam.

Pamiętaj:

at spise – spiste – spist

Po har używamy imiesłowu kort tillægsform, a nie formy datid.

Błąd 2: Pomijanie czasownika posiłkowego

Niepoprawnie:

Jeg spist morgenmad.

Poprawnie:

Jeg har spist morgenmad.
Zjadłam śniadanie.

Czas førnutid wymaga czasownika posiłkowego.

Błąd 3: Niepoprawne miejsce przeczenia

Niepoprawnie:

Jeg har spist ikke.

Poprawnie:

Jeg har ikke spist.
Nie jadłam.

W typowym zdaniu głównym ikke stoi pomiędzy czasownikiem posiłkowym a imiesłowem.

Błąd 4: Używanie førnutid przy konkretnym zakończonym momencie przeszłości

Niepoprawnie:

Jeg har set filmen i går.

Poprawnie:

Jeg så filmen i går.
Obejrzałam wczoraj film.

Jeśli wskazujesz konkretny zakończony moment, najczęściej potrzebujesz datid.

Błąd 5: Zapominanie o nieregularnych imiesłowach

Niepoprawnie:

Jeg har skrevetet en besked.

Poprawnie:

Jeg har skrevet en besked.
Napisałam wiadomość.

Podobnie:

at drikke – drukket

at se – set

at finde – fundet

at gøre – gjort

Wolisz uczyć się duńskiego pod okiem lektora?

Chcesz rozgadać się po duńsku, regularnie ćwiczyć mówienie i mieć kogoś, kto pomoże Ci zrozumieć gramatykę oraz wykorzystywać ją w prawdziwych rozmowach?

W Pluggis® możesz uczyć się duńskiego z lektorem zarówno od zupełnych podstaw, jak i na wyższych poziomach zaawansowania.

Oferujemy kursy grupowe, podczas których uczysz się i rozmawiasz z innymi kursantami, oraz kursy indywidualne, dopasowane do Twoich potrzeb i tempa nauki.

Podczas zajęć poznajesz nowe słownictwo, ćwiczysz gramatykę i przede wszystkim uczysz się wykorzystywać język w codziennych sytuacjach – również wtedy, gdy chcesz opowiedzieć o swoich doświadczeniach, powiedzieć, co już zrobiłeś, albo wyjaśnić, jak długo mieszkasz w Danii.

Nasi kursanci oglądają autentyczne duńskie vlogi, a także otrzymują dostęp do materiałów audio i podcastów wspierających naukę duńskiego, dzięki którym mogą słuchać poprawnych form językowych i powtarzać je na głos także poza zajęciami.

To świetny sposób, aby osłuchać się z językiem, utrwalać gramatykę i stopniowo zacząć używać jej coraz bardziej automatycznie – bez ciągłego zastanawiania się nad każdą końcówką.

Sprawdź kursy duńskiego z lektorem w Pluggis® i zacznij mówić pewniej!