Puszyste lub kruche ciasto, krem waniliowy, bita śmietana, dżem, marcepan i lukier – fastelavnsboller pojawiają się w duńskich piekarniach na początku roku i potrafią przybierać naprawdę imponujące formy. Są nieodłącznym elementem Fastelavn, czyli duńskiego święta przypominającego połączenie karnawału i Halloween. Skąd wzięła się tradycja fastelavnsboller, czym różnią się ich rodzaje i dlaczego Duńczycy co roku tak bardzo na nie czekają?
Co to są fastelavnsboller?
Fastelavnsboller to słodkie bułeczki przygotowywane w Danii w okresie poprzedzającym Fastelavn.
Trudno jednak wskazać jeden wypiek i powiedzieć: „tak dokładnie wygląda prawdziwa fastelavnsbolle”. Pod tą nazwą kryje się kilka rodzajów słodkich bułeczek, a współczesne duńskie piekarnie dodatkowo prześcigają się w tworzeniu coraz bardziej efektownych wersji.
Możesz więc trafić na stosunkowo prostą bułeczkę z nadzieniem ukrytym w środku, ale również na ogromny wypiek przecięty na pół i wypełniony kremem, bitą śmietaną, dżemem czy innymi dodatkami.
Jedno pozostaje niezmienne – fastelavnsboller są mocno związane z konkretnym okresem roku.
Kiedy zaczynają pojawiać się w witrynach piekarni, wiadomo, że zbliża się Fastelavn.
Co oznacza fastelavnsbolle?
Nazwa składa się z dwóch części:
Fastelavn – duńskie święto karnawałowe
en bolle – bułka
Jedna bułeczka to:
en fastelavnsbolle
a liczba mnoga:
fastelavnsboller.
Najprościej możemy więc przetłumaczyć nazwę jako „bułeczki na Fastelavn”.
Żeby jednak zrozumieć, dlaczego Duńczycy je jedzą, warto najpierw poznać samo święto.
Czym jest Fastelavn?
Fastelavn wywodzi się z tradycji związanych z okresem poprzedzającym Wielki Post. Dawniej był momentem zabawy i jedzenia przed rozpoczęciem postu.
Współczesne duńskie Fastelavn wygląda już zupełnie inaczej.
Dzisiaj święto kojarzy się przede wszystkim z dziećmi, przebieraniem się, zabawami i słodyczami. Z tego powodu osobie z Polski może trochę przypominać połączenie karnawału i amerykańskiego Halloween.
Dzieci zakładają kostiumy, uczestniczą w imprezach organizowanych w szkołach, przedszkolach czy lokalnych społecznościach, a jednym z najbardziej charakterystycznych zwyczajów jest slå katten af tønden.
I tutaj historia robi się znacznie dziwniejsza niż same bułeczki z kremem.
Slå katten af tønden – „wybić kota z beczki”
Jedną z najbardziej charakterystycznych tradycji Fastelavn jest zabawa:
slå katten af tønden.
Dosłownie można to przetłumaczyć jako „wybić kota z beczki”.
Współcześnie dzieci uderzają kijem w zawieszoną drewnianą beczkę, aż ta się rozpadnie i wysypią się z niej słodycze.
Jeżeli brzmi Ci to trochę jak piñata, skojarzenie jest całkiem trafne.
Nazwa ma jednak znacznie mroczniejszą historię.
Czy kiedyś naprawdę wkładano kota do beczki?
Niestety – tak.
W dawnych wierzeniach kot, szczególnie czarny, mógł być kojarzony ze złem i nieszczęściem. Jedna z historycznych form zabawy polegała na umieszczaniu żywego kota w beczce, w którą następnie uderzano.
Z czasem żywego kota oczywiście usunięto z tradycji, ale nazwa slå katten af tønden pozostała.
Dzisiaj na beczce często znajduje się po prostu obrazek czarnego kota, a w środku są słodycze.
To dobry przykład tego, jak stary i dość brutalny zwyczaj może z czasem zmienić się w niewinną dziecięcą zabawę.
Kattedronning i kattekonge – królowa i król kota
Z rozbijaniem beczki wiąże się jeszcze jedna tradycja.
Osoba, która jako pierwsza wybije dno beczki, może otrzymać tytuł:
kattedronning – „królowa kota”.
Natomiast osoba, która strąci ostatni element beczki, zostaje:
kattekonge – „królem kota”.
Zwyczaje mogą się oczywiście różnić w zależności od miejsca, ale określenia kattekonge i kattedronning są mocno związane z Fastelavn.
Dla dzieci to jeden z najważniejszych momentów całej zabawy.
Fastelavnsboller – słodka część święta
Po przebieraniu się i rozbijaniu beczki przychodzi czas na coś zdecydowanie smaczniejszego.
Fastelavnsboller.
Tradycja jedzenia specjalnych wypieków w okresie poprzedzającym post nie jest wyłącznie duńska. Podobne zwyczaje znajdziemy również w innych krajach nordyckich.
Dania rozwinęła jednak własne wersje bułeczek, a współcześnie fastelavnsboller stały się prawdziwym sezonowym fenomenem.
Piekarnie zaczynają sprzedawać je jeszcze przed samym Fastelavn, a każdego roku pojawiają się nowe warianty smakowe.
Tradycyjne fastelavnsboller
Jedną z bardziej tradycyjnych wersji przygotowuje się z miękkiego ciasta drożdżowego.
Nadzienie może znajdować się wewnątrz bułeczki jeszcze przed pieczeniem. Popularne są między innymi krem waniliowy, remonce czy marcepan.
Na wierzchu może pojawić się lukier.
Taka fastelavnsbolle jest stosunkowo prosta i na pierwszy rzut oka może nawet nie zdradzać, że w środku czeka słodkie nadzienie.
Gammeldags fastelavnsboller
Możesz spotkać określenie:
gammeldags fastelavnsboller – fastelavnsboller „w starym stylu”.
Najczęściej chodzi właśnie o bardziej tradycyjne bułeczki z nadzieniem zamkniętym w cieście przed pieczeniem.
gammeldags oznacza „staromodny”, „dawny” lub „w starym stylu”.
Jeśli więc w duńskiej piekarni zobaczysz gammeldags fastelavnsboller, możesz spodziewać się czegoś innego niż ogromnej współczesnej bułki wypełnionej po brzegi bitą śmietaną.
Fastelavnsboller z bitą śmietaną
Drugą popularną kategorią są bułeczki rozcinane po upieczeniu i wypełniane nadzieniem.
W środku może znaleźć się:
flødeskum – bita śmietana
vaniljecreme – krem waniliowy
syltetøj – dżem
marcipan – marcepan
remonce – słodkie nadzienie na bazie tłuszczu i cukru
Do tego dochodzą polewy, lukier, czekolada, owoce, orzechy i wiele innych dodatków.
I tutaj współczesne duńskie piekarnie potrafią naprawdę zaszaleć.
Fastelavnsboller stały się piekarnianym fenomenem
W ostatnich latach fastelavnsboller zaczęły wychodzić daleko poza prostą tradycyjną bułeczkę.
Popularne piekarnie przygotowują własne wersje, często dostępne tylko przez krótki czas. Pojawiają się nietypowe kremy, owoce, karmel, czekolada, pistacje czy bardziej nowoczesne połączenia smakowe.
W efekcie sezon na fastelavnsboller stał się dla wielu osób okazją do odwiedzania różnych piekarni i porównywania ich wypieków.
W mediach społecznościowych można natomiast zobaczyć rankingi i zdjęcia najbardziej efektownych wersji.
Z dziecięcego święta fastelavnsboller przeszły więc trochę do świata dorosłych, którzy mają świetny pretekst, żeby przez kilka tygodni testować kolejne ciastka z kremem.
Fastelavnsboller a szwedzkie semlor
Jeśli znasz szwedzką kulturę, Fastelavn może od razu skojarzyć Ci się z semlor.
I słusznie, ponieważ tradycje te mają wspólne korzenie związane z okresem poprzedzającym Wielki Post.
Szwedzka semla ma jednak znacznie bardziej określoną formę. Klasycznie jest to bułeczka z kardamonem wypełniona masą migdałową i bitą śmietaną.
Duńskie fastelavnsboller są dużo bardziej różnorodne. Mogą być drożdżowe, przygotowane z innego rodzaju ciasta, mieć nadzienie zamknięte w środku albo zostać przecięte i wypełnione kremem.
Dlatego nie tłumaczyłabym po prostu fastelavnsbolle jako „duńskiej semli”. To dwa różne wypieki należące do pokrewnych tradycji.
Kiedy Duńczycy jedzą fastelavnsboller?
Fastelavn jest świętem ruchomym związanym z kalendarzem wielkanocnym, dlatego jego data zmienia się każdego roku.
Same bułeczki pojawiają się jednak w sprzedaży znacznie wcześniej.
Nie trzeba czekać do dnia Fastelavn. W sezonie można kupować je przez kilka tygodni, a piekarnie wykorzystują ten okres do prezentowania kolejnych wariantów.
Pod tym względem fastelavnsboller przypominają inne sezonowe skandynawskie przysmaki. Ich pojawienie się jest trochę jak kulinarny znak konkretnej pory roku.
Podobnie jak koldskål kojarzy się w Danii z latem, tak fastelavnsboller należą do zimowej części kalendarza.
Jak zrobić proste fastelavnsboller?
Jeżeli chcesz spróbować tradycyjnej wersji w domu, możesz przygotować drożdżowe fastelavnsboller z kremem waniliowym.
Ciasto
500 g mąki pszennej
25 g świeżych drożdży
250 ml mleka
75 g masła
50 g cukru
1 jajko
szczypta soli
Nadzienie
Możesz wykorzystać gęsty krem waniliowy, a jeśli chcesz uzyskać bardziej duński charakter, również marcepan lub remonce.
Na wierzch
lukier lub roztopiona czekolada.
Przygotuj miękkie ciasto drożdżowe i pozostaw je do wyrośnięcia. Następnie podziel na porcje, rozpłaszcz, na środku umieść nadzienie i dokładnie zamknij.
Ułóż bułeczki łączeniem do dołu i pozostaw ponownie do wyrośnięcia.
Piecz w temperaturze około 200°C przez 12–15 minut, aż się zarumienią.
Po wystudzeniu udekoruj lukrem lub czekoladą.
Poznawaj Danię razem z Pluggis®
Fastelavnsboller świetnie pokazują, dlaczego warto poznawać Danię nie tylko przez język, ale również przez jej zwyczaje, święta i codzienność.
W Pluggis® właśnie takie podejście jest nam bliskie – pracujemy z autentycznym językiem i materiałami, które pozwalają lepiej zrozumieć również samą Danię.
Jeśli chcesz uczyć się duńskiego, możesz sprawdzić nasze kursy duńskiego z lektorem oraz Bank Duńskich Słów.
Przeczytaj również
- Hindbærsnitter – duńskie ciastka z malinami
- Hygge – co naprawdę oznacza duńskie hygge?
- Koldskål med kammerjunkere – duński smak lata
- Drømmekage – duńskie ciasto marzeń z kokosem
- Pålægschokolade – dlaczego Duńczycy jedzą czekoladę na chlebie?
- Smørrebrød – czym są tradycyjne duńskie kanapki?
- Wienerbrød – dlaczego „duńskie ciastko” w Danii nazywa się wiedeńskim?
- Dlaczego Duńczycy obsypują się cynamonem i pieprzem?
