Czas przeszły w duńskim (datid) – jak mówić o przeszłości? Zasady i przykłady

Jeg arbejder i dag. – Pracuję dzisiaj.

Jeg arbejdede i går. – Pracowałam wczoraj.

Widzisz różnicę?

W pierwszym zdaniu mówimy o teraźniejszości, a w drugim o czymś, co wydarzyło się wcześniej.

W języku duńskim do opowiadania o przeszłych wydarzeniach bardzo często używamy czasu przeszłego datid, nazywanego również præteritum.

Przyda Ci się on, gdy chcesz opowiedzieć, co robiłeś wczoraj, jak minął Ci weekend, gdzie mieszkałeś wcześniej albo co wydarzyło się podczas ostatnich wakacji.

Dobra wiadomość? W duńskim czasowniki nie odmieniają się przez osoby. Ta sama forma czasu przeszłego występuje przy jeg, du, han, hun i vi.

Trzeba jednak poznać kilka sposobów tworzenia czasu przeszłego oraz najważniejsze czasowniki nieregularne.

W tym wpisie pokażę Ci, jak tworzyć czas przeszły po duńsku, kiedy używać końcówek -ede i -te, jak budować pytania oraz przeczenia i czym datid różni się od førnutid.

Co to jest datid w języku duńskim?

Datid to duński czas przeszły prosty. Możesz również spotkać jego gramatyczną nazwę: præteritum.

Używamy go przede wszystkim wtedy, gdy mówimy o wydarzeniach, czynnościach lub stanach z przeszłości.

Na przykład:

Jeg boede i København.
Mieszkałam w Kopenhadze.

Hun købte en ny cykel.
Ona kupiła nowy rower.

Vi så en film i går.
Obejrzeliśmy wczoraj film.

Han var træt efter arbejde.
On był zmęczony po pracy.

Zwróć uwagę, że w każdym z tych zdań czasownik ma formę przeszłą.

Nie musimy dodawać osobnego słowa odpowiadającego polskiemu „byłem”, „robiłam” czy „poszliśmy”, chyba że wymaga tego konkretna konstrukcja.

Nutid a datid – czas teraźniejszy i przeszły po duńsku

Zanim przejdziemy do zasad odmiany, porównajmy dwa podstawowe czasy:

nutid – czas teraźniejszy,

datid – czas przeszły.

Bezokolicznik	Nutid – teraźniejszy	Datid – przeszły	Znaczenie
at arbejde	arbejder	arbejdede	pracować
at bo	bor	boede	mieszkać
at købe	køber	købte	kupować
at læse	læser	læste	czytać
at spise	spiser	spiste	jeść
at gå	går	gik	iść
at se	ser	så	widzieć
at være	er	var	być

Porównaj:

Jeg bor i Danmark.
Mieszkam w Danii.

Jeg boede i Danmark.
Mieszkałam w Danii.

Albo:

Vi spiser aftensmad.
Jemy kolację.

Vi spiste aftensmad.
Jedliśmy kolację.

Warto od początku uczyć się czasowników w kilku formach, ponieważ ułatwia to późniejsze budowanie zdań.

Jak tworzyć czas przeszły w duńskim?

Duńskie czasowniki możemy podzielić na dwie główne grupy:

• czasowniki regularne, które tworzą czas przeszły według określonych wzorców,
• czasowniki nieregularne, których formy trzeba zapamiętać.

W przypadku czasowników regularnych bardzo często spotkasz końcówki:

-ede

oraz

-te

Nie zawsze można jednak odgadnąć właściwą końcówkę wyłącznie na podstawie bezokolicznika. Dlatego warto zapamiętywać czasownik razem z jego formą przeszłą.

Czasowniki regularne z końcówką -EDE

Jednym z najczęstszych sposobów tworzenia duńskiego czasu przeszłego jest dodanie końcówki -ede.

Na przykład:

at arbejde → arbejdede
pracować → pracował / pracowała

at snakke → snakkede
rozmawiać → rozmawiał / rozmawiała

at spille → spillede
grać → grał / grała

at åbne → åbnede
otwierać → otworzył / otworzyła

at lukke → lukkede
zamykać → zamknął / zamknęła

at lave → lavede
robić, przygotowywać → robił / przygotował

at cykle → cyklede
jeździć na rowerze → jeździł / jeździła

W wielu czasownikach zakończonych na -e forma przeszła powstaje przez dodanie -de do bezokolicznika, co daje końcówkę -ede.

Przykłady zdań z końcówką -EDE

Jeg arbejdede hele dagen i går.
Pracowałam wczoraj cały dzień.

Vi snakkede om vores ferie.
Rozmawialiśmy o naszych wakacjach.

Hun spillede tennis i weekenden.
Ona grała w tenisa w weekend.

Jeg lavede mad i går aftes.
Przygotowałam jedzenie wczoraj wieczorem.

Han åbnede vinduet.
On otworzył okno.

Zwróć uwagę na zdanie:

Jeg arbejdede i går.

Forma arbejdede nie zmienia się w zależności od osoby.

Możemy powiedzieć:

Du arbejdede i går. – Pracowałeś wczoraj.

Hun arbejdede i går. – Ona pracowała wczoraj.

Vi arbejdede i går. – Pracowaliśmy wczoraj.

To duże ułatwienie podczas nauki duńskiej gramatyki.

Czasowniki regularne z końcówką -TE

Druga bardzo częsta grupa czasowników regularnych tworzy czas przeszły z końcówką -te.

Przykłady:

Bezokolicznik	Datid	Znaczenie
at købe	købte	kupować
at læse	læste	czytać
at spise	spiste	jeść
at rejse	rejste	podróżować
at høre	hørte	słyszeć
at tænke	tænkte	myśleć
at lære	lærte	uczyć się
at besøge	besøgte	odwiedzać

Zauważ, że czasowniki z tej grupy nie zawsze zachowują całą formę bezokolicznika.

Na przykład:

at købe → købte

at spise → spiste

at læse → læste

Dlatego najlepiej zapamiętywać całe pary, zamiast próbować mechanicznie dodawać końcówkę.

Przykłady zdań z końcówką -TE

Jeg købte en ny jakke i går.
Kupiłam wczoraj nową kurtkę.

Hun læste en bog i weekenden.
Ona czytała książkę w weekend.

Vi spiste på en restaurant.
Jedliśmy w restauracji.

De rejste til Sverige sidste sommer.
Oni pojechali do Szwecji zeszłego lata.

Jeg besøgte min veninde i går.
Odwiedziłam wczoraj swoją przyjaciółkę.

Han lærte dansk i skolen.
On uczył się duńskiego w szkole.

Warto zapamiętać również przydatne wyrażenie:

sidste sommer – zeszłego lata.

Możesz podobnie powiedzieć:

sidste år – w zeszłym roku,

sidste uge – w zeszłym tygodniu,

sidste måned – w zeszłym miesiącu.

Czasowniki nieregularne w duńskim czasie przeszłym

Nie wszystkie czasowniki tworzą datid przez dodanie końcówki -ede lub -te.

Wiele bardzo często używanych czasowników ma nieregularne formy przeszłe.

To właśnie te czasowniki warto poznać jak najwcześniej, ponieważ pojawiają się niemal w każdej codziennej rozmowie.

Bezokolicznik	Nutid	Datid	Znaczenie
at være	er	var	być
at have	har	havde	mieć
at gå	går	gik	iść
at komme	kommer	kom	przychodzić, przyjeżdżać
at se	ser	så	widzieć
at få	får	fik	dostać, otrzymać
at tage	tager	tog	brać
at give	giver	gav	dawać
at skrive	skriver	skrev	pisać
at drikke	drikker	drak	pić
at finde	finder	fandt	znajdować
at blive	bliver	blev	stawać się, zostać
at sige	siger	sagde	mówić, powiedzieć
at vide	ved	vidste	wiedzieć
at gøre	gør	gjorde	robić

Niektóre z tych czasowników zmieniają samogłoskę:

drikke → drak

skrive → skrev

finde → fandt

Inne mają formy, których nie da się łatwo przewidzieć:

gå → gik

være → var

få → fik

Przykłady zdań z czasownikami nieregularnymi

Jeg var hjemme i går.
Byłam wczoraj w domu.

Vi gik en tur efter aftensmaden.
Poszliśmy na spacer po kolacji.

Hun kom for sent til arbejde.
Ona spóźniła się do pracy.

Jeg så en god film i går aftes.
Obejrzałam dobry film wczoraj wieczorem.

Han fik en gave til sin fødselsdag.
On dostał prezent na urodziny.

Vi drak kaffe sammen.
Piliśmy razem kawę.

Jeg skrev en besked til min ven.
Napisałam wiadomość do swojego przyjaciela.

Hun tog bussen til centrum.
Ona pojechała autobusem do centrum.

Warto uczyć się tych form w całych zdaniach. Dzięki temu szybciej zaczniesz rozpoznawać je podczas słuchania i samodzielnie wykorzystywać w rozmowach.

Czas przeszły czasowników modalnych po duńsku

W codziennym języku bardzo często używamy czasowników modalnych, takich jak kan, skal, vil czy må.

W czasie przeszłym również zmieniają one swoją formę.

Bezokolicznik	Nutid	Datid	Znaczenie
at kunne	kan	kunne	móc, potrafić
at skulle	skal	skulle	mieć coś zrobić, musieć
at ville	vil	ville	chcieć
at måtte	må	måtte	musieć, mieć pozwolenie
at burde	bør	burde	powinien

Przykłady:

Jeg kunne ikke komme i går.
Nie mogłam wczoraj przyjść.

Vi skulle arbejde i weekenden.
Mieliśmy pracować w weekend.

Hun ville gerne lære dansk.
Ona chciała uczyć się duńskiego.

Jeg måtte gå tidligt hjem.
Musiałam wcześniej wrócić do domu.

Po czasownikach modalnych kolejny czasownik występuje zwykle w bezokoliczniku bez at.

Na przykład:

Jeg kunne ikke sove.
Nie mogłam spać.

Nie:

Jeg kunne ikke at sove.

Jak tworzyć przeczenia w czasie przeszłym po duńsku?

W języku duńskim przeczenie ikke oznacza „nie”.

W zwykłym zdaniu oznajmującym najczęściej stoi po czasowniku w formie osobowej.

Porównaj:

Jeg arbejdede i går.
Pracowałam wczoraj.

Jeg arbejdede ikke i går.
Nie pracowałam wczoraj.

Kolejne przykłady:

Hun kom ikke til festen.
Ona nie przyszła na imprezę.

Vi så ikke filmen.
Nie obejrzeliśmy filmu.

Jeg havde ikke tid.
Nie miałam czasu.

Han kunne ikke finde sine nøgler.
On nie mógł znaleźć swoich kluczy.

Warto zapamiętać prosty schemat:

Podmiot + czasownik w datid + ikke + reszta zdania

Na przykład:

Jeg + spiste + ikke + morgenmad.

Jeg spiste ikke morgenmad.
Nie jadłam śniadania.

Pamiętaj jednak, że jest to schemat dla typowego zdania głównego. W zdaniach podrzędnych szyk przeczenia wygląda inaczej.

Jak tworzyć pytania w czasie przeszłym?

Tworzenie pytań w duńskim czasie przeszłym jest dość proste.

W pytaniach, na które można odpowiedzieć „tak” lub „nie”, czasownik stoi zwykle przed podmiotem.

Porównaj:

Du arbejdede i går.
Pracowałeś wczoraj.

Arbejdede du i går?
Czy pracowałeś wczoraj?

Kolejne przykłady:

Købte du en ny telefon?
Czy kupiłeś nowy telefon?

Så du filmen i går?
Czy oglądałeś wczoraj ten film?

Var hun hjemme?
Czy ona była w domu?

Kom de til tiden?
Czy oni przyszli na czas?

Pytania z wyrazami pytającymi

Jeśli pytanie rozpoczyna się od słowa takiego jak hvad, hvor, hvornår czy hvorfor, zazwyczaj stosujemy schemat:

Wyraz pytający + czasownik + podmiot + reszta zdania

Na przykład:

Hvad lavede du i går?
Co robiłeś wczoraj?

Hvor boede du før?
Gdzie wcześniej mieszkałeś?

Hvornår kom du hjem?
Kiedy wróciłeś do domu?

Hvorfor købte du den?
Dlaczego to kupiłeś?

Hvem snakkede du med?
Z kim rozmawiałeś?

To bardzo przydatne pytania, które możesz wykorzystać podczas codziennych rozmów po duńsku.

Kiedy używamy czasu datid?

Czas datid pojawia się przede wszystkim wtedy, gdy opowiadamy o wydarzeniach lub sytuacjach z przeszłości.

1. Kiedy mówimy o zakończonych wydarzeniach

Jeg købte en ny cykel i går.
Kupiłam wczoraj nowy rower.

Vi besøgte vores venner i weekenden.
Odwiedziliśmy naszych znajomych w weekend.

2. Kiedy opisujemy dawne zwyczaje

Da jeg var barn, spillede jeg fodbold hver dag.
Kiedy byłam dzieckiem, codziennie grałam w piłkę nożną.

Jeg drak meget kaffe, da jeg studerede.
Piłam dużo kawy, kiedy studiowałam.

3. Kiedy opowiadamy historię

Jeg vågnede klokken syv, spiste morgenmad og tog på arbejde.
Obudziłam się o siódmej, zjadłam śniadanie i pojechałam do pracy.

W takim zdaniu kilka czasowników w czasie przeszłym pozwala opowiedzieć wydarzenia w kolejności.

4. Kiedy mówimy o dawnych stanach i sytuacjach

Jeg boede i Aarhus i tre år.
Mieszkałam w Aarhus przez trzy lata.

Han var meget genert som barn.
On był bardzo nieśmiały jako dziecko.

Określenia czasu, które często występują z datid

W zdaniach w czasie przeszłym bardzo często pojawiają się określenia wskazujące, kiedy coś się wydarzyło.

Duński	Polski
i går	wczoraj
i forgårs	przedwczoraj
i går aftes	wczoraj wieczorem
sidste uge	w zeszłym tygodniu
sidste måned	w zeszłym miesiącu
sidste år	w zeszłym roku
sidste sommer	zeszłego lata
for to dage siden	dwa dni temu
for en uge siden	tydzień temu
dengang	wtedy, w tamtych czasach
da jeg var barn	kiedy byłam dzieckiem

Przykłady:

Jeg ringede til min mor i går.
Zadzwoniłam wczoraj do mamy.

Vi var i Sverige sidste sommer.
Byliśmy w Szwecji zeszłego lata.

Han flyttede til Danmark for tre år siden.
On przeprowadził się do Danii trzy lata temu.

Jeg lærte dansk, da jeg boede i København.
Uczyłam się duńskiego, kiedy mieszkałam w Kopenhadze.

Warto zapamiętać konstrukcję:

for + okres czasu + siden

Na przykład:

for to dage siden – dwa dni temu,

for fem år siden – pięć lat temu.

Datid a førnutid – czym różnią się duńskie czasy przeszłe?

W języku duńskim możesz spotkać nie tylko datid, ale również førnutid, czyli czas przeszły złożony odpowiadający w wielu zastosowaniach angielskiemu present perfect.

Tworzymy go najczęściej za pomocą:

har + imiesłów czasu przeszłego

Porównaj:

Jeg boede i Danmark i tre år.
Mieszkałam w Danii przez trzy lata.

Jeg har boet i Danmark i tre år.
Mieszkam w Danii od trzech lat.

W pierwszym zdaniu mówimy o zakończonym okresie mieszkania w Danii.

W drugim – o sytuacji, która rozpoczęła się w przeszłości i nadal trwa.

Kolejny przykład:

Jeg spiste morgenmad klokken otte.
Zjadłam śniadanie o ósmej.

Jeg har spist morgenmad.
Zjadłam już śniadanie.

W pierwszym zdaniu podajemy konkretny moment w przeszłości.

W drugim informujemy o wykonanej czynności, której rezultat jest istotny w obecnej sytuacji.

Warto zapamiętać tę różnicę, ponieważ w języku polskim oba zdania możemy tłumaczyć przy użyciu czasu przeszłego.

Czy w duńskim zawsze używamy datid z „i går”?

Kiedy mówimy o zakończonym wydarzeniu z wczoraj, zwykle wybieramy datid.

Jeg købte en bog i går.
Kupiłam wczoraj książkę.

Nie:

Jeg har købt en bog i går.

W standardowym użyciu førnutid nie łączymy z takimi określeniami zamkniętego momentu przeszłości jak i går czy sidste år, gdy odnoszą się one do czasu wykonania czynności.

Jak skutecznie nauczyć się duńskiego czasu przeszłego?

Najlepiej zapamiętywać czasowniki od razu w kilku formach.

Zamiast uczyć się wyłącznie:

at købe – kupować,

zapamiętaj:

at købe – køber – købte

Podobnie:

at arbejde – arbejder – arbejdede

at spise – spiser – spiste

at gå – går – gik

at være – er – var

Dzięki temu od początku kojarzysz bezokolicznik, czas teraźniejszy i czas przeszły.

Jeszcze skuteczniej działa nauka całych zdań:

Jeg arbejder i dag.
Pracuję dzisiaj.

Jeg arbejdede i går.
Pracowałam wczoraj.

Jeg arbejder ikke i dag.
Nie pracuję dzisiaj.

Jeg arbejdede ikke i går.
Nie pracowałam wczoraj.

Warto też ćwiczyć opowiadanie o swoim dniu.

Na przykład:

I går vågnede jeg klokken syv. Jeg spiste morgenmad, drak kaffe og tog på arbejde. Om aftenen så jeg en film.

Wczoraj obudziłam się o siódmej. Zjadłam śniadanie, wypiłam kawę i pojechałam do pracy. Wieczorem obejrzałam film.

Takie krótkie historie pomagają utrwalać formy czasowników i przyzwyczajać się do naturalnego szyku zdań.

Wolisz uczyć się duńskiego pod okiem lektora?

Chcesz rozgadać się po duńsku, ćwiczyć prawdziwe rozmowy i mieć kogoś, kto pomoże Ci zrozumieć gramatykę oraz wykorzystać ją w praktyce?

W Pluggis® możesz uczyć się duńskiego z lektorem zarówno od zupełnych podstaw, jak i na wyższych poziomach zaawansowania.

Oferujemy kursy grupowe, podczas których uczysz się i rozmawiasz z innymi kursantami, oraz kursy indywidualne, dopasowane do Twoich potrzeb i tempa nauki.

Podczas zajęć poznajesz nowe słownictwo, ćwiczysz gramatykę i przede wszystkim uczysz się wykorzystywać język w codziennych sytuacjach – również wtedy, gdy chcesz opowiedzieć, co robiłeś wczoraj, jak minął Ci weekend albo gdzie byłeś na wakacjach.

Sprawdź kursy duńskiego z lektorem w Pluggis® i zacznij mówić pewniej!